Nếu bạn đang đọc bài này, nhiều khả năng ở nhà bạn đã có một phiên bản của cùng một cảnh: bạn nói tiếng Việt, con trả lời bằng tiếng Anh, và cả hai đều hiểu nhau nên chẳng ai dừng lại sửa. Cảnh đó lặp lại vài năm thì trở thành thói quen của cả nhà.
Bài này không nói về việc sửa một sai lầm. Nó nói về việc thêm một thứ vào — và thêm bằng lượng nhỏ, đều đặn, thay vì bằng một quyết tâm lớn kéo dài ba tuần rồi tắt.
Vì sao mười lăm phút, chứ không phải một giờ
Điều quyết định không phải tổng số giờ, mà là ngôn ngữ đó có chỗ đứng đều đặn trong tuần của đứa trẻ hay không. Một khoảng ngắn xảy ra mỗi ngày tạo ra thói quen; một buổi dài vào cuối tuần thì không, vì giữa hai buổi là năm ngày im lặng.
Mười lăm phút cũng là khoảng thời gian còn sống sót được qua một tuần bận rộn. Đó là tiêu chí thật sự: không phải khoảng nào lý tưởng, mà khoảng nào bạn vẫn giữ được vào cái ngày tệ nhất trong tuần.
Gắn vào một việc đã có sẵn
Cách bền nhất không phải là dựng thêm một hoạt động mới vào lịch, mà là chọn một việc cả nhà vốn đã làm hằng ngày, rồi chuyển việc đó sang tiếng Việt. Việc đã có sẵn thì không cần nhớ, không cần nhắc, và không ai phải hy sinh thời gian gì cả.
- Bữa tối — bữa ăn là lúc gia đình Việt vốn nói chuyện nhiều nhất, và từ vựng quanh bàn ăn thì cụ thể, dễ hiểu.
- Đường đi học về — mười lăm phút trong xe, không có màn hình nào cạnh tranh.
- Lúc đi ngủ — một câu chuyện hoặc vài câu hỏi về ngày hôm nay.
- Nấu ăn cùng nhau — từ vựng gắn với thứ đang cầm trên tay thì nhớ lâu hơn nhiều so với từ trên giấy.
- Gọi điện cho ông bà — nếu ông bà ở Việt Nam, đây thường là lý do tự nhiên nhất để trẻ muốn nói được.
Lưu ý nhỏ về cuộc gọi với ông bà: giá trị của nó nằm ở chỗ đứa trẻ có một người thật để nói chuyện, vì một lý do thật. Đừng biến nó thành giờ kiểm tra — nếu mỗi cuộc gọi đều kết thúc bằng việc con bị sửa lỗi, con sẽ tìm cách tránh cuộc gọi.
Khi con trả lời bằng tiếng Anh
Đây là tình huống hay được hỏi nhất, và cũng là chỗ dễ làm hỏng mọi thứ nhất. Phản xạ tự nhiên là yêu cầu con nói lại bằng tiếng Việt. Vấn đề là nếu điều đó xảy ra thường xuyên, đứa trẻ học được rằng nói chuyện với bố mẹ bằng tiếng Việt là một việc tốn công và hay bị chặn lại giữa chừng.
Cách nhiều gia đình thấy hiệu quả hơn: bạn cứ giữ tiếng Việt, và không đòi con đổi. Con nói tiếng Anh, bạn đáp lại bằng tiếng Việt, cuộc trò chuyện đi tiếp. Đứa trẻ vẫn đang nghe, và nghe là phần lớn công việc. Việc nói sẽ đến, chỉ chậm hơn.
Một cách nhẹ hơn nữa là nhắc lại ý của con bằng tiếng Việt như thể bạn đang xác nhận. Con nói bằng tiếng Anh, bạn đáp lại bằng tiếng Việt đúng ý đó. Không ai bị sửa, mà câu tiếng Việt vẫn xuất hiện đúng lúc nó có nghĩa nhất.
À, con không muốn đi hả?
Ba câu dưới đây là loại câu dùng được hằng ngày mà không cần chuẩn bị gì. Chúng ngắn, lặp lại tự nhiên, và quan trọng nhất là chúng mời con nói tiếp thay vì hỏi một câu chỉ trả lời được bằng có hoặc không.
Hôm nay ở trường có gì vui không con?
Con kể mẹ nghe đi.
Cái này tiếng Việt gọi là gì con biết không?
Văn hoá là thứ giữ được hứng thú
Từ vựng học rồi quên, nhưng một câu chuyện thì ở lại. Trẻ thường bám vào tiếng Việt không phải vì từ hay ngữ pháp, mà vì có thứ gì đó đáng quan tâm ở phía sau: vì sao Tết lại quan trọng đến thế, vì sao trong nhà lại có bàn thờ, vì sao gọi người lạ bằng từ dành cho người nhà.
Đây cũng là lý do một đứa trẻ có thể học trôi chảy phần ngữ pháp mà vẫn rời bỏ ngôn ngữ đó năm mười lăm tuổi: nếu tiếng Việt chỉ là một môn học, nó sẽ bị bỏ đúng như mọi môn học khác. Nếu nó là đường dẫn vào một gia đình và một nơi chốn, thì nó ở lại.
Một tuần trông như thế nào
- Chọn MỘT việc trong ngày — chỉ một. Bữa tối, hoặc đường về nhà.
- Trong việc đó, bạn nói tiếng Việt. Con trả lời bằng gì cũng được.
- Mỗi tuần thêm vài từ mới gắn với thứ đang xảy ra — món trên bàn, việc đang làm.
- Mỗi tháng một câu chuyện: một ngày lễ, một món ăn, một thói quen trong nhà và vì sao có nó.
- Không kiểm tra, không chấm điểm, không so với anh chị em hay con nhà khác.
Mười lăm phút mỗi ngày là khoảng bốn tiếng một tháng, và gần năm mươi tiếng một năm — với một ngôn ngữ vốn đã có mặt trong nhà bạn. Điều đó khác hẳn với con số không, và nó không đòi ai phải hy sinh thứ gì.
Nếu có tuần nào bạn không làm được, tuần sau bắt đầu lại. Đây không phải một chuỗi ngày phải giữ cho không đứt. Đây là một thứ bạn quay về, nhiều lần, trong nhiều năm.